Goharshad Mosque: Aesthetic Experience

Goharshad Mosque: Aesthetic Experience

مسجد گوهرشاد که در مجاورت بارگاه مقدس امام رضا در شهر مشهد قرار داد، یکی از بزرگترین و قدیمی‌ترین مساجد کشور است. این مسجد به دستور بانو گوهرشاد، دختر امیر غیاث الدین ترخان، از امرای جغتایی، همسر شاهرخ تیموری در سال 821 قمری توسط معمار معروف ایرانی، قوام الدین شیرازی، با به‌کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شد.

مسجد گوهرشاد مسجدی کلاسیک و به سبک مساجد چهار ایوانی ساخته شده‌است. صحن مسجد تقریباً به شکل مربع و در اطراف آن چهار ایوان بزرگ تاریخی و در فواصل ایوان‌ها هفت شبستان وسیع و شش در ورودی و خروجی است.

در این کتاب به معرفی شاخص ها و ساختار سازه ای و معماری مجموعه گوهرشاد و اندکی از تاریخچه این مسجد و بررسی معماری و زیبایی این مسجد دوره تیموری می‌پردازیم.

مهدعلیا٬ ملکه گوهرشاد بیگم (۷۸۰ – ۹ رمضان ۸۶۱ ه‍.ق) معروف به گوهرشاد و همسرش، شاهرخ در ساخت این مسجد نقش مهمی داشتند. گوهرشاد برای گارگران و همه کسانیکه در این مجموعه فعالیت داشتند دستمزدی مضاعف در نظر گرفته بود تا با محیط زیست و حیواناتی که در حمل بار و مصالح نقش داشتند، بد رفتاری نشود و نیز افراد با وضو مشغول کار شوند و روحیات و فضای معنوی برای کار داشته باشند. نقش این بانو در زنده نگه داشتن فرهنگ و هنر ایرانی و زبان فارسی بی بدیل است و بر همه ما فارسی زبانان و دوستداران معماری و فرهنگ و هنر واجب است به او و آثارش توجه ویژه داشته باشیم. او از اشراف خراسان و از نامداران و سیاستمداران دوره تیموریان است. او زنی بسیار نیکوکار، ثروتمند، ادب دوست، هنرپرور، باوقار، خردمند، بااحتیاط و باسیاست بود.

احداث این مسجد در سال ۷۹۴ خورشیدی با همت گوهرشاد خانم، دختر امیر غیاث الدین ترخان، همسر شاهرخ بن تیمور گورکانی و در دوران استانداری پسرش بایسنقر میرزا، در ضلع جنوبی حرم رضوی آغاز شد و در سال ۷۹۷ ش به اتمام رسید.

از نظر استحکام بنا و ویژگی‌های معماری اسلامی و زیبایی در طراحی، اسلوب، خط، کاشی‌کاری‌های معرق و غیرمعرق، مرقم و غیرمرقم، مقرنس، گچ‌کاری و دیگر تزئینات هنری و مشخصه‌های معماری سنتی بی‌نظیر و ممتاز دارد. بنای مسجد با گذشت ۶۰۰ سال همچنان مستحکم و ماندگار است.

گوهرشادخاتون همسر سلطان شاهرخ تیموری بود که پس از پدرش امیر تیمور، به مدت ۴۳ سال بر مناطق وسیعی از ایران و افغانستان حکمرانی کرد و توسط او درسال ۱۴۰۵ م پایتخت تیموریان از سمرقند به هرات منتقل شد.

پدر گوهرشادآغا، «غیاث‌الدین تَرخان» بود که از بزرگان خاندان تیموری به‌شمار می‌آمد و در جنگ‌های بزرگی شرکت داشت و لقب «تَرخان» را چنگیز شخصاً به او داده بود. ترخان یا آغاجی یا آغجی، عنوان منصب خاصی در دستگاه امرای ماوراءالنهر و خراسان بوده است که دارنده‌ی این منصب، واسطه میان سلطان و مردم بوده، و به خاطر حشمت و نفوذی که داشته، بدون التزام به رعایت نوبت و رخصت، نزد سلطان بار می‌یافته است. در دوره ایلخانی، اغلب برای متصدی عنوان «آغاجی» از لقب «ترخان» استفاده می‌کرده‌اند.

تحت حمایت او، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به عنصر اصلی در دربار تیموریان ارتقاء یافت. او و همسرش سلطان شاهرخ تیموری، نوعی رنسانس فرهنگی، از طریق صرف حمایت بی‌دریغ خود از هنر و جذب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شاعران به دربار خود به‌وجود آوردند. عبدالرحمن جامی یکی از مشهورترین هنرمندانی بود که تحت حمایت ایشان قرار گرفت. همچنین او آثار ارزنده‌ای در حرم امام رضا و اطراف آن پدید آورد، از جمله دو رواق «دارالحفاظ» و «دارالسیاده» را بنا کرد. معمار این دو رواق و دو مسجد در هرات و مشهد، قوام‌الدین شیرازی بود.

 

مطالعه این کتاب را برای دانستن رموز معماری و تاریخی آن به همه علاقه مندان توصیه می شود.

Info

  • Date : 07.11.2020
Preview Demo on Google books